مقدمه

جزوه اي که در پيش رو داريد، همانگونه که از عنوانش هـويداست مجموعه اي از دسـتورالعمل ها و راهـنمايي هايي است که براي مجريان طرح ارزشيابي توصيفي تهيه و تدوين شده است . ضرورت داشت در اين نوشتار بحثي درباره ارزشيابي تکويني و ارزشيابي عملکردي مطرح مي شد . امّا از آنجا که اين دو عنوان طي جلسات توجــيهي مورد بحث قرار خواهد گرفت لذا از پرداختن به جزئيات آن خودداري نموده  و به ذکر همين نکته بسنده مي شود که اين دو رويکرد در طرح ارزشيابي توصيفي محوريت داشته و لذا شايسته است مجريان محترم طرح به خوبي با آن آشنا شده و بر مفاهيم اساسي آن تسلط پيدا نمايند .

امّا آنچه محور اصلي اين نوشتار است ابزارهاي ارزشيابي توصيفي است .

ابزارهاي ارزشبيابي توصيفي عبارتند از :

پوشه کار ( Port folio ) ، برگ ثبت مشاهدات ، چک ليست يا سياهه رفتار ، برگ ثبت مستمر ارزشيابي ، آزمون ها و تکاليف درسي . کارنامه توصيفي .

 براي هر يک از اين ابزارها توضيحاتي آورده مي شود که اميد است مطلوب و مقبول همکاران واقع شود .

1ـ کارنامه توصيفي

کارنامه توصيفي ابزار جديدي است که براي ارايه باز خورد نتايج ارزشيابي معلم از تلاش و عملکرد دانش آموز در فرآيند ياددهي ـ يادگيري آماده مي شود. اين کارنامه با کارنامه رايج که صرفاً نمرات دانش آموزان در آن درج مي شود ؛ تفاوت بسيار دارد . بنابراين لازم است معلم گرامي با اجزاء و ابعاد اين کارنامه و چگونگي تکميل آن آشنا شود ، معمولاً دانشمندان و متخصصان تعليم و تربيت شخصيت را به چهار بعد عقلاني ، اجتماعي ، عاطفي و جسماني تقسيم مي کنند . رشد همه جانبه دانش آموز هنگامي رخ مي دهد که همه ابعاد شخصيت مورد توجه و مراقبت قرار گيرد . اين کارنامه به معلم اين امکان را مي دهد که به تمامي ابعاد گوناگون شخصيت دانش آموز توجّه نمايد .

کارنامه توصيفي شامل اجزاء و قسمت هاي زير است :

الف ـ مشخصات دانش آموزي

ب ـ حضور و غياب دانش آموز

ج ـ فعاليت هاي برجسته دانش آموز

د ـ عملکرد درسي

هـ ـ ويژگي هاي عمومي

و ـ  جمع بندي عملکرد دانش آموز

ز ـ توصيه هاي معلم

ح ـ نظر والدين

ط ـ تأييد و تصميم

د ـ عملکرد درسي

در اين بخش عملکرد درسي دانش آموز بر اساس اطلاعات جمع آوري شده در فرآيند ياددهي ـ يادگيري ارزشيابي مي شود . تفاوت اساسي اين قسمت از کارنامه توصيفي ، با کارنامه رايج در آن است که ؛ اولاً مقياس رتبه اي به کار برده مي شود ( به جاي مقياس فاصله اي 20ـ 0 ) ؛ دوم انتظارات در هر يک از موارد درسي به تفکيک مورد ارزشيابي قرار مي شود .

از آنجا که شناخت درست هر يک از انتظارات و نشانه هاي تحقق آن لازمه ارزشيابي درست است انتظارات مذکور بر اساس اسناد برنامه درسي سازمان پژوهش و برنامه ريزي آموزشي تدوين شده است . همچنين تلاش شده است که نشانه هاي تحقق هر انتظار نيز بر همين اسناد استوار باشد ، معلم محترم بايستي به اين نکته توجه داشته باشد که داوري درباره تحقق اين انتظارات نبايستي صرفاً ذهني باشد بلکه مي بايست بر اساس شواهد گردآوري شده باشد . به عبارت روشن تر تکميل اين کارنامه مستلزم دو فعاليت مهم و متمايز است :

الف : جمع آوري اطلاعات ؛

ب : داوري در خصوص ميزان تحقق انتظارات ؛

در مرحله اوّل يعني جمع آوري اطلاعات ، معلم شواهد را از تحولات و تغييرات رخ داده شده در دانش آموز در حين فرايند ياددهي ـ يادگيري گردآوري مي نمايد و سپس در مرحله دوم بر اساس مقياس هاي تعيين شده به داوري در خصوص ميزان تحقق انتظارات مي پردازد ، بر اين اساس کارنامه توصيفي زماني تکميل مي شود که اطلاعات لازم فراهم شده باشد .

خواندن و نوشتن

اين ماده درسي دو مهارت اساسي و مهم را که از اهداف دوره ابتدايي است ، در بر دارد و از آنجا که آغاز شکل گيري اين دو مهارت در پايه اوّل ابتدايي است توجه و مراقبت معلم نسبت به آن ضروري است ، انتظارات در اين ماده درسي به قرار زير است :

ـ گوش دادن  

نشانه هاي مربوط به اين انتظار که بر اساس تمرينات ، گوش کن و بگو ، بگرد و پيدا کن ، کتاب بخوانيم قابل بررسي است ؛

عبارتند از :

از دستورالعمل هاي ساده پيروي مي کند ، قادر به دريافت ارتباط بين بخـش هاي مخـتلف پـيام است ، درباره ي شنيده ها به اظهار نظر مي پردازد ، با دقت و علاقه و تمرکز به سخنان گوش مي دهد .

ـ سخن گفتن

مهارت سخن گفتن: مهارتي است که دانش آموز مدت ها قبل از ورود به دبستان آن را کسب مي کند . امّا سخن گفتن خوب داراي نشانه هاي است که اين نشانه ها را با تکيه بر تمرينات : به دوستانت بگو ، گوش کن و بگو ، ببين و بگو ، کتاب بخوانيم مي توان در دانش آموزان بررسي کرد ، اين نشانه ها عبارتند از : قبل از سخن فکر مي کند ، از زبان مناسب و کار افزارهاي لازم استفاده مي کند ، در بحث هاي گروهي شرکت فعال دارد ، از کلمات متنوع در سخن گفتن استفاده مي کند ، صوت ها و نشانه ها را به درستي تلفظ مي کند، هنگام سخن گفتن جملات را صحيح بکار مي برد .

ـ روان خواندن

روان خواني مهارتي است که خود شامل اجزاء و عناصري است ، نشانه هاي روان خواني را مي توان به قرار زير فهرست نمود . ( معلم مي تواند اين نشانه ها و شواهد را در حين تمرينات روان خواني ، کتاب خواني ، با هم بخوانيم در کتاب بخوانيم را گردآوري کند ) .

توانايي بلند خواني و صامت خواني را دارد ، هنگام خواندن از لحن و آهنگ مناسب استفاده مي کند ، هدف و منظور نوشته ها را درک مي کند ، به سؤالات متن خوانده شده ، پاسخ مي دهد ، علايم سجاوندي و نقطه گذاري را در جمله ها و متن درک مي کند ، متون ، شعر و داستان متناسب با سن خود را درک مي کند . نشانه هاي فارسي را تشخيص مي دهد .  

ـ نوشتن

معلم مي تواند درست نويسي در حين فعاليتهاي مختلف کلاسي بررسي مي کند ، لزوماً نيازي نيست که اين کار در جلسات آزمون املا انجام گيرد، بلکه در تکاليف ديگر هم مي توان درست نويسي دانش آموز را بررسي کرد تمرينات کتاب بنويسيم از آن جمله اند . در صورت تشخيص معلم، جلسات املاء بايستي از تشريفات استرس آور دور باشد ، يعني  مانند جلسات تمرين و انجام تکاليف باشد ، ارزشيابي از آثار نوشتني هم بايد به صورت کيفي باشد و ضمن ارايه يک رتبه مناسب ، تذکرات و توضيحات لازم را از عملکرد وي در ـ نوشته مورد نظر ـ به دانش آموز ارايه دهد .

 نشانه ها و علايم درسـت نويسي عبارتند از : نشانه هاي فارسي را مي تواند بنويسد ، از جمـله هاي آشـنا مي تواند رونويسي کند ، احساسات و عواطف خود را در جملات کوتاه بنويسد ، از نشانه هاي سجاوندي به درستي استفاده مي کند ، پاسخ سؤالات و تمرينات را مي نويسد ، از واژگان تازه در نوشته هاي خود استفاده مي کند .

ـ زيبا نوشتن  

نشانه هاي تحقق اين انتظار شامل موارد زير است :

رعايت صحيح رسم الخط مورد نظر ، رعايت فاصله بين کلمات و تناسب در اندازه حروف يک کلمه .

درس رياضي

انتظارات درس رياضي به دو مرحله تقسيم شده است که مرحله اوّل در گزارش نوبت اوّل و انتظارات مرحله دوّم در گزارش نوبت دوّم تکميل مي شود . از آن جا که انتظارات دقيق و روشن هستند و معلمان گرامي خود براحتي نشانه هاي آن ها را در عملکردهاي دانش آموزان و تمرينات آنان مي توانند بيابند ، نيازي به بيان نشانه ها نيست و به بيان انتظارات اکتفا مي شود .

انتظارات مرحله ي اول در درس رياضي عبارتند از :

ـ جهت يابي و مکان يابي را انجام مي دهد

ـ قادر به برقرار کردن تناظر اعضاي دو مجموعه است

ـ مجموعه هاي عددي و نمادهاي 0 تا 9 را مي نويسد

ـ جمع و تفريق يک رقمي را انجام مي دهد

ـ مقايسه اعداد و مجموعه ها را انجام مي دهد

توضيح اين که دانش آموز بايد بتواند نمادهاي >  <  يا  = براي مقايسه اعداد و مجموعه ها به درستي استفاده کند .

انتظارات مرحله ي دوّم درس رياضي يا انتظارات در پايان سال :

ـ اعداد کمتر از صد را مي نويسد

ـ مفهوم دسته بندي ده تايي را بکار مي برد

ـ مسأله هاي جمع و تفريق را حل مي کند

ـ اشکال هندسي اصلي را مي شناسد

ـ چگونگي استفاده از پول را در زندگي روزمره مي داند

ـ اشياء را از نظر طول و جرم مقايسه مي کند

ـ مفهوم تقارن را درک مي کند

درس قرآن

درس قرآن از جمله دروسي است که به راحتي مي توان با بررسي عملکرد دانش آموز ، پيشرفت وي را مورد ارزشيابي قرار داد . به عنوان پيشنهاد ، مي توان از دانش آموزان خواست که به کمک والدين خود در چند مقطع زماني ، آيات و کلماتي از قرآن را قرائت و ضبط نمايد و نوار کاست آن را تحويل معلم دهند . معلم ميتواند با گوش دادن به اين کاست ها پيشرفت دانش آموز را بررسي و ارزشيابي نمايد .

فعاليت هاي کلاسي و تمرينات و تکاليف نيز شاهد و معياري براي داوري معلم است، بنابراين اين درس هم چندان نيازمند تدارک شرايط امتحان ( کتبي يا شفاهي ) نيست ، آنچه مهم و اساسي است ، ايجاد گسترش علاقه و انس به قرآن است . لذا در اين سطح انتظارات در حيطه عاطفي اساسي تر از حيطه شناختي و مهارتي است ـ گر چه، انتظارات عاطفي در فهرست انتظارات نيامده است ـ بر همين اساس در فرآيند ياددهي ـ يادگيري قرآن، خطاها و اشتباهات وي نبايد به گونه اي جلوه داده شود که او را از قرآن و خواندن آن گريزان نمايد . فعاليت هاي ياددهي ـ يادگيري قرآن عمدتاً به صورت جمعي مثل قرائت جمعي همراه با نشاط انجام گيرد . براي ارزشيابي از درس قرآن مي بايست اين انتظارات مد نظر قرار گيرد :

ـ کلمات و عبارات قرآني را به صورت بخش بخش و يا شمرده مي خواند

ـ در جمع خواني سوره هاي کتاب مشارکت مي کند

ـ دو سوره از هفت سوره کتاب را به انتخاب خود از حفظ مي خواند

ـ داستانهاي قرآني را به صورت خلاصه و به کمک تصاوير به زبان خود بازگو مي کند

در مورد انتظار آخر پيشنهاد مي شود از روش نقاشي و نمايش و قصه گويي بهره گرفته شود . يعني از کودکان بخواهيد برخي از قسمت هاي داستانهاي قرآني را نقاشي کنند يا قصه هاي آن را براي همسالان و همکلاسي هاي خود نقل کنند ارزشيابي عملکرد کودکان در حين اين فعاليت ها صورت مي گيرد .

درس علوم

درس علــوم از جمله دروسي است که انتظاراتش در حيطه دانستني ها ( شناختي ) و مهارت ها و حتي نگرش ها کاملاً مشخص و بارز است . به بيان ديگر هدف اساسي از آموزش علوم، انتقال صرف برخي مفاهيم و دانستني ها به ذهن کودک نيست، بلکه پرورش مهارت هاي شناختي کودک هم ضرورت دارد ـ البته در دروس ديگر مانند رياضي هم مهارت هاي شناختي ضرورت دارد ـ لازم است در حين فرآيند ياددهي ـ يادگيري و همچنين در حين ارزشـيابي اين مهارت ها را در نظر گرفته شود بيشتر اوقات معلم فرصت لازم براي بررسي تحقق اين مهارت ها را دارد . و نکته مهم اين است که شرايط تدريس و فرآيند ياددهي ـ يادگيري به گونه اي باشد، که دانش آموزان درگير اين انتظارات شوند .

انتظارات درس علوم به قرار زير است .

ـ مفاهيم و دانستني هاي پايه در علوم را بداند .

مفاهيم و اهداف دانشي علوم به روشني در محتواي کتاب علوم آمده است . به طور عمده دانش آموز بايد نشان دهد که به درک درست و روشني از هر يک از مفاهيم رسيده است . او بايد در حين فعاليت هاي يادگيري و انجام تکاليف نشان دهد که به هدف مذکوررسيده است نيازي نيست که صرفاً از طريق پرسش ها به اين منظور دست يافت ، يعني با پرسيدن چند سؤال حفظ کردني از ميزان درک فهم کودک آگاه شد ،  بر اساس محتواي کتاب علوم مفاهيم مورد نظر عبارتند از : جانوران ، گياهان ، گرما ، حرکت ، آهن ربا ، آب ، سنگ ، خاک و بهداشت .

ـ فعاليت هاي لازم براي درس علوم را انجام داده است .

از آنجا که تأکيد برنامه درسي علوم، يادگيري در حين تجربه و فعاليت است . لذا فعاليتهاي دانش آموزان براي يادگيري نيز بايد مورد توجه قرار گيرد . آثار و محصولاتي که دانش آموزان بوجود آورده اند ـ گروهي و يا فردي ـ و يا گزارش هايي که تهيه کرده اند، مدّ نظر قرار مي گيرد . در صورتي که فعاليتها به صورت گروهي انجام گرفته باشد نتيجه کار گروه براي هر يک از دانش آموزان در نظر گرفته مي شود ، ضمناً آن دسته از آثار و محصولاتي که قابل نگهداري است ، در پوشه کار نگهداري مي شود، تا در موقع ارزشيابي از عملکرد دانش آموز بازبيني شود .

اين آثار بايستي توسط معلم ارزشيابي شود و در صورت نياز اظهار نظرهايي روي آن درج شود و تاريخ تحويل اثر ثبت شده و در پوشه کار قرار داده شود .

ـ نگرش مثبت نسبت به کارهاي گروهي در رعايت بهداشت وايمني را بدست آورده است.

اگر دانش آموز ( پايه اوّل ) بتواند به تدريج در طي سال ، وجود فرد ديگر را به عنوان هم گروه در انجام فعاليت ها بپذيرد و در انجام کارها و ارايه عقايد رعايت نوبت بکند و به نظر او هم توجه کند به هدفهاي مورد انتظار در توانايي کار در گروه رسيده است و نگرش مثبت در اين زمينه را پيدا کرده است . همچنين اگر اين دانش آموز پس از انجام فعاليت ها ميز خود را تميز و مرتب کند ، دست خود را بشويد و نسبت به نظافت محيط کلاس و مدرسه حساس باشد نگرش مثبت نسبت به بهداشت و ايمني را پيدا کرده است .

ـ در برقراري ارتباط تواناست

دانش آموز پايه اول هنگامي که بتواند انديشه هاي خود را به خوبي و به روش هاي مختلف ( سخن گفتن ، نوشتن ، رسم شکل ، نشان دادن نتايج به شيوه هاي مختلف ) بيان کند ، و در محدودـه سني خود نظر افراد ديگر را که ممکن است آن هم به روش هاي مختلف ( کلامي ، تصويري و ... ) بيان شده باشد درک کند ، در مهارت برقراري ارتباط تواناست . اگر دانش آموز پايـه اول بتواند واژه هاي نو را به صورت کلامي يا تصويري معنا کند و يا به آنچه ديگران مي گويند گوش دهد ، اين مهارت را کسب کرده است .

شاخص هاي برقراري ارتباط علمي عبارتند از :

-> سخن گفتن ، گوش کردن يا نوشتن به منظور دسته بندي ايده ها و روشن کردن مفاهيم

->     يادداشت برداشتن ( به هر صورت تصويري ، کلامي )

->     استفاده از تصاوير ، شکل ... براي انتقال اطلاعات

->     انتخاب وسايل ارتباطي مناسب به طوري که براي ديگران قابل فهم باشد و

ـ اشياء را با دقت مشاهده مي کند

مهم ترين هدف آموزش علوم براي دانش آموزان پايه اول پرورش مهارت مشاهده در دانش آموزان است . مشاهده گر خوب آن فردي است که در شناسايي محيط اطراف از حداکثر حواس خود استفاده مي کند ، يعني از توانايي هاي خود در ديدن ، شنيدن ، بوييدن ، لمس کردن و چشيدن براي جمع آوري اطلاعات از محيط اطراف به خوبي استفاده مي کند . مثلاً در معرفي گياهان ، علاوه بر مشخصات ظاهري آن ، به بو ، جنس برگ ( زبري و نرمي ) ، و مزـه آن هم توجه دارد و پس از آشنايي با ذره بين از آن براي مشاهده جزئيات استفاده مي کند .

نوع اعمالي که نشان دهنده مشاهده عملي هستند به شرح زير است :

• ->     استفاده از چند حس

• ->     توجه به جزئيات مربوط به جسم

• ->     مشخص کردن شباهت ها و تفاوت ها

• ->     تشخيص ترتيب رخ دادن وقايع

• ->     استفاده از وسايل کمکي براي مطالعه جزئيات

ـ قادر به استفاده از ابزارهاي ساده است

اگر دانش آموز پايـه اول در پايان ترم مي تواند ابزار ساده اي را که در فعاليت هاي اين درس به کار گرفته در مواقع لازم به کاربرد و با ذره بين و آهن ربا و شيوـه استفاده از آن ها آشنايي دارد ، در مهارت کاربرد ابزار تواناست . ( مثلاً در شناخت جزئيات برگ مي تواند از ذره بين استفاده کند )

ـ توانايي پيش بيني برخي رويدادها را دارد

دانش آموز بر اساس دانش قبلي خود مي تواند اتفاقات را پيش بيني کند . مثلاً بيان اين که اگر اين گياه را در آفتاب بگذاريم بهتر رشد مي کند يک پيش بيني است که بر اساس روش قبلي از شرايط لازم براي رشد گياه انجام شده است . پيش بيني کاملاً با حدس زدن تفاوت دارد ، زيرا حدس زدن را نمي توان بر اساس فرضيه يا شواهد و دلايل توضيح داد .

رفتارهاي زير نشان دهنده اين است که پيش بيني به طور عملي انجام شده است .

• -> استفاده از دلايل و شواهد قبلي براي بيان آنچه ممکن است در تجربه فعلي اتفاق افتد .

• ->     تميز دادن پيش بيني از حدس

• -> رعايت احتياط در نظر دادن در مورد آنچه اتفاق خواهد افتاد وقتي شواهد و دلايل کافي نيستند .

درس هنر

هنر يکي از مواد درسي ارزشمند است که متأسفانه در برنامه درسي اجرا شده، جايگاه مناسبي ندارد .  و اغلب در عمل مورد بي مهري و کم توجهي قرار مي گيرد ، از آنجا که در ارزشيابي درس هنر با فعاليت هاي دانش آموز و نتايج آن سر و کار داريم، مي توان گفت که اين درس بهترين نمونه براي ارزشيابي عملکرد و ارزشيابي فرايندي ـ تکويني ـ است ، به عبارت ديگر مشاهده دانش آموز در حين فعاليت ، نوعي ارزشيابي فرآيندي است و بررسي محصول کار دانش آموز نوعي ارزشيابي عملکردي است . بسيار بجاست که منتخبي از آثار دانش آموزان در پوشه کار نگهداري شود ، لازم به تذکر است که بايد نمونه هاي نگهداري شده همراه با تاريخ و همچنين اظهار نظر معلم باشد، با بررسي آثار نگهداري شده مي توان سير پيشرفت دانش آموز را بررسي نمود .

انتظارات درس هنر به شرح زير است

ـ ايده هاي خود را در قالب نقاشي و کاردستي و ... ، بيان مي کند .

مهمترين فايده درس هنر آن است که دانش آموز مي تواند افکار و ايده هاي خود را بيان کند. در اين دوران يعني سالهاي اوليه دبستان، نقاشي کودکان جنبه روانشـناختي هم دارد. يعني بر اسـاس نقــاشي هاي آنـان مي توان از روحيات آنها مطلع شد . به هر حال ، لازم است به دانش آموز فرصت داده شود ايده هاي خود را در قالب هاي هنري مختلف نشان دهد . آنچه در اينجا مورد نظر است، اصالت اثر است . يعني آن که دانش آموز کاري را  ارايه دهد، نه آن که از روي الگو يا فکر کس ديگري کشيده باشد . نشانه هاي تحقق اين انتظار، آن است که نخست ، کودک از خودش نقاشي بکشد ، دوم موضوعات را خودش انتخاب کند ، به هر حال دانش آموزان تشويق شوند که کارهاي قالبي و تکراري ارايه ندهند .

ـ از ابزار و مواد در فعاليتهاي هنري به طور مناسب استفاده مي کند .

ابزار و وسايل کار در توليد آثار هنري بسيار متفاوت است ، مانند مداد رنگي ، آبرنگ ، کاغذ رنگي ، چسب ، قيچي ، مداد شمعي و ... به طور کلي دانش آموز بايست نخست وسايل را بشناسد و به طور صحيح از آنها استفاده کند . مي توان  انتظار را در حين عمل دانش آموز مشاهده واز آن ارزشيابي نمود .

ـ فعاليت ها و آثار هنري دانش آموز داراي جذابيت است .

سادگي و زيبايي ، در آثار هنري دانش آموزان از نشانه هاي جذابيت آثار به شمار مي رود.

ـ خلاقيت و ابتکار در آثارش ديده مي شود .

نو بودن اثر ، بيان جديدي و يا نگاه جديدي به مفهوم يا موضوع است که  نشان از خلاقيت اثر دارد .

مثلاً، ممکن است دانش آموز درباره موضوع « دوستي » طرح نقاشي بديعي ارايه دهد که قبلاً ديده نشده است .

 ـ ويژگي هاي عمومي

در اين بخش حيطه هاي عاطفي ، بدني ، اجتماعي دانش آموز بررسي مي شود . معلم مي بايست گزارشي از وضعيت کودک ارايه دهد، تلاش بر اين است که  مشکلات کمتر طرح و برجسته شود ، يعني به جنبه هاي مثبت کودک توجه شود ، در عين حال ضعف هاي کودک نه براي توبيخ و تحقير يا بزرگ نمايي بلکه براي پيگيري و بهبود وضعيت وي مورد توجه قرار گيرد ، در صورت وجود مواردي  ضرورتاً به والدين ، مدير ، يا معاون منعکس شده و از همکاري آنان در رفع و بهبود رفتار کودک استفاده شود ، عمدتاً معلم خود به پيگيري موارد مي پردازد .

 جنبه هاي جسماني - اجتماعي - عاطفي

جنبه جسماني

عموماً تصور مي شود که، مدرسه متکفل رشد شناختي کودک است و اين تصور ناقص تا حدودي ناشي از عملکرد بَد مدرسه ها است ، حتي اگر اين نکته را بپذيريم ، رشد شناختي کودک مستلزم آمادگي شرايط جسماني است؛ بنابراين در همين حد نيز بايست در مدارس در جنبه هاي جسماني توجه شود . بنابراين مهـارت ها و آموزش هاي بهداشتي بخشي از برنامه مدارس است .

انتظارات در جنبه جسماني به شرح زير است .

ـ به نکات بهداشتي عمل مي کند

شواهد اين انتظار عبارتند از :

->     از نظافت و رسيدگي به مو و ناخن ،

->     استفاده از وسايل شخصي مانند ليوان آبخوري ،

-> داشتن تغذيه مناسب در بين ساعات درسي ، يعني از مواد غذايي مناسب و توصيه شده استفاده نمايد .

ـ در بازيها و فعاليتهاي ورزشي شرکت مي کند

از آنجا که جنب و جوش و فعاليت جسماني از نيازهاي مهم کودکان است ، فعاليت جسماني از نشانه هاي سلامت است ، پس توجه به اين موضوع براي معلم به نظر مي رسد، بايستي معلم شرايط رواني مناسبي را فراهم آوردکه درساعات ورزش تمامي بچه ها به فعاليت تشويق شوند،نشانه هاي تحقق اين انتظار عبارتند از:

->     حضور در فعاليتهاي ورزشي ،

->     تحرک و فعاليت ساعات ورزش .

ـ عادات مطلوب جسماني را کسب کرده است .

معلم علاوه بر آن که به دانش آموزان عادات مطلوب جسماني مربوط به نشستن ، راه رفتن و نوشتن را آموزش نشان مي دهد،  به دانش آموزاني که در اين زمينه مشکلاتي دارند نيز کمک مي کند تا عادات مطلوب جسماني را کسب کنند و عادات بدي مانند قوز کردن هنگام نوشتن ، نزديک کردن چشم به کاغذ ، وارونه نگه داشتن کاغذ به هنگام نوشتن ، بايد مورد توجه معلم باشد . حتي چگونگي در دست گرفتن مداد  نيز بايد مورد ملاحظه قرار گيرد . بنابراين نشانه هاي مربوط به اين انتظار عبارتند از :

->     وضعيت نشستن روي صندلي ؛

->     طرز مداد دست گرفتن ؛

->     وضعيت نشستن هنگام نوشتن ؛

->     راه رفتن .

گاه با شناخت و تذکر به جا ( حتي به والدين ) مي توان، مانع آسيب هاي جدّي جسماني شد . معلم در صورت نياز مي تواند بر اساس همين نشانه ها چک ليستي تهيه نمايد و بر اساس مشاهدات خود چک ليست را براي هر دانش آموز تکميل نمايد .

جنبه اجتماعي

اگر بعد اجتماعي شخصيت فرد، خوب رشد کند ، يعني فرد بتواند با اعضاي خانواده ، دوستان يا حتي غريبه ها، رفتار سازگارانه و مناسبي داشته باشد ؛ بيشترين بهره را به خويش و ديگران خواهد رساند . گر چه براي اهداف و انتظارات اجتماعي درس خاصي در پايه اوّل ابتدايي در نظر گرفته شده است ، اين امر به معني ناديده گرفتن اين جنبه ي مهم و حياتي نيست ، بنابراين کودک حتي براي زندگي در مدرسه نيز  بايستي مهارت هاي  لازم را داشته باشد .

انتظارات در جنبه اجتماعي بدين قرار اند .

ـ با ديگران همکاري مي کند

لازمه زندگي اجتماعي ، همکاري و مشارکت است ، گرچه انسانها با اين حس و گرايش دور هم جمع مي شوند، به همديگر سود مي رسانند ، و  از ديگران سود مي برد ، با اين حال کسب و توسعه اين مهارت نياز به تمرين دارد ، مدرسه بهترين مکان تمرين اين مشارکت ها و همکاري هاست . بنابراين فرصت فعاليت هاي گروهي بهترين فرصت، براي تمرين مشارکت به شمار مي رود. معلم با مشاهده رفتار کودک و مشاهده ي نشانه هاي آن مي تواند درباره اين انتظار  داوري کند .

->     کودک داوطلب همکاري در فعاليت هاي گروهي است ؛

->     در فعاليت هاي گروهي وظايف خود را انجام مي دهد ؛

->     به دوستان خود کمک مي کند ؛

->     مسئوليت پذير است .

ـ به قوانين مدرسه عمل مي کند

نظم، عامل بسياري از موفقيت ها است ، بدون نظم، بهداشت رواني افراد آسيب مي بيند ، بنابراين لازم است دانش آموز نظم را ، بر رفتار خود حاکم نمايد . به اين منظور معلم مي تواند قوانين و مقرراتي را به دانش آموزان معرفي و آنها را ترغيب کند که به آن پاي بند شوند ، بهتر است اين قوانين و قواعد صميمانه با کودکان در ميان نهاده شود و از نتايج مثبت عمل به آن صحبت شود . و توافق جمعي نسبت به آن بدست آيد.  نشانه هاي اين انتظار عبارتند از :

->     به موقع کارها و تکاليف خود را انجام مي دهد ؛

->     در حفظ وسايل شخصي و عمومي مي کوشد ؛

->     از مقررات مدرسه پيروي مي کند .

ـ به ديگران احترام مي گذارد

نياز به احترام و ارزشمندي، از نيازهاي اساسي به شمار مي رود ، بنابراين بايد بياموزيم که به ديگران احترام بگذاريم ، به اين منظور لازم است نخست، با کودک محترمانه برخورد شود تا ياد بگيرد با ديگران، يعني همکلاسي ها، معلم و کارکنان مدرسه نيز محترمانه برخورد کند . البته بايد توجه داشت که احترام گذاشتن به ديگران تنها در کلام خلاصه نمي شود ، بلکه رعايت حقوق ديگران هم نوعي احترام به ديگران است ، نشانه هاي تحقق اين انتظار عبارتند از :

->     با همسالان و معلمان  محترمانه برخورد مي کند ؛

->     به اموال و وسايل ديگران بدون اجازه دست نمي زند ؛

->     از اشتباهات خود عذرخواهي مي کند ؛

->     پرخاشگري و دعوا نمي کند .

ـ در بحث ها و گفتگوها شرکت مي کند

ارتباط اجتماعي از اساسي ترين مهارت هاي اجتماعي است ، بدون ارتباطات انساني جامعه اي تحقق نمي يابد . رابطه کلامي مهمترين نوع ارتباط است که معلم بايست در مدرسه  اين مهارت را توسعه و گسترش دهند .

نشانه هاي تحقق اين انتظار عبارتند از :

->     به خوبي گوش مي دهد و به دقت پاسخ مي دهد ؛

->     قدرت تحمل نظرات مخالف خود را دارد ؛

->     از اظهار نظر و بيان ديدگاههاي خود ترسي ندارد .

در اين قسمت چک ليست يا « سياهه رفتار » تهيه شده است که معلم بر اساس آن مي تواند در مواقع خاصي نسبت به حضور يا عدم حضور نشانه ها در کودک، نظر دهد و سپس نظرات خود را در کارنامه منعکس نمايد اين کار در سه نوبت : اوايل سال تحصيلي ، اواخر ديماه ، و اواخر ارديبهشت ماه انجام مي گيرد . معلم با ملاحظه نتايج مشاهدات مرحله اول و دوم کارنامه را در نوبت اوّل پر مي کند با توجه به و ملاحظه مرحله دوم و سوم کارنامه را در نوبت دوم پر مي نمايد .

استفاده از اين چک ليست به اختيار معلم است ، او مي تواند چک ليست ديگري نيز  تهيه کند و در آن را تغيراتي ايجاد کند .

جنبه هاي عاطفي

يکي از جنبه هاي مهم و حساس شخصيت کودک ، جنبه عاطفي است . اين جنبه پيچيدگي زيادي دارد و همچنين نقش مهمي در ساير جنبه ها دارد . براي ايجاد رشد در اين زمينه ، معلم فعاليتهاي خود را در زمينـه 1) ايجاد علاقه در دانش آموزان به موضـوعات و فعاليتها و امور خاص و 2) رفع مشکلات عاطفي ، متوجه مي سازد . معلم سعي خواهد کرد فعاليتهايي ترتيب دهد که علاقـه دانش آموزان به موضوعات درسي مختلف و فعاليتهاي آموزشي افزايش يابد . همچنين از فعاليتهايي که سبب بي علاقگي آنها در اين زمينه ها مي شود اجتناب خواهد کرد . علاوه بر فعاليتهاي آموزشي ، علاقمندي و همبستگي و محبت نسبت به انسانهاي ديگر، حيوانات و طبيعت ( محيط زيست ) جزء برنامه هاي معلم خواهد بود .

براي رفع مشکلات عاطفي نيز تلاش مي شود : 1) نيازهاي عاطفي دانش آموزان از قبيل نياز به محبت ، نياز به ابراز خود و احساس ارزشمندي ارضاء شوند . 2) براي رفع مشکلات احتمالي چون اضطراب ، عدم اعتماد به نفس ، شرم رويي ، حقارت و خود کم بيني ، حسادت ، پرخاشگري و ... تدابيري انديشيده شود .

معلم حاصـل اين فعاليتها و پيشنهادهاي عمومي يا ويژه خود را به صورت گزارش کوتاهي در کارنامه ثبت مي کند .

حالتهاي عاطفي غيرمعمول احتمالي دانش آموز را به صورت توصيفي ، جهت کمک به معلمان آينده ، درکارنامه ثبت شود . در گزارشها سعي شود برچسب منفي به دانش آموزان زده نشود و فقط به گزارش رفتار پرداخته شود .

و ـ جمعبندي عملکرد دانش آموز

در اين بخش با توجه به جزئيات عملکرد دانش آموز در صفحات قبل ، از جنبه هاي مختلف او را ارزشيابي مي نمائيم بيان وضعيت کلي دانش آموز مي بايست به نکات زير توجه شود .

-> عبارت ها ساده ، واضح و کوتاه بوده تا والدين قادر به درک فهم آن باشند .

-> در آغاز گزارش به جنبه هاي مثبت و موفقيت آميز کودک ( عاطفي ، شناختي ، و اجتماعي و جسماني ) اشاره شود ، مثلاً نسبت به يادگيري درس شوق زياد دارد ، درک درستي از مطالب درس دارد و ...

-> در صورتي که لازم است معلم بر مشکل يا مورد خاصي  تأکيد کند ، بايد به گونه اي عبارات خود را تنظيم کند که والدين تصور نکنند، مشکل غيرقابل حلي در پيش روي دارند ، بهتر است در بيان مشکلات کودک از اصطلاحات زير استفاده شود .

ـ او نيازمند .....

ـ در برخي موارد ................ نياز به تقويت دارد

ـ درک برخي مطالب درس .......................... برايش مشکل است

ـ بهتر است در اين زمينه کوشش بيشتري بنمايد

-> سعي شود از کلماتي مانند : قادر نيست ، نمي تواند ، نمي خواهد ، هميشه ، در بيان مشکلات  و مسايل استفاده ننمايد.

-> مراقبت نمائيد داوري شما مستند به شواهد کافي در پوشه کار ، کارنامه و ........ باشد . يعني از اظهار نظر غيرمستند خودداري شود.

-> بهتر است مشکلات و مسايل ناچيز ناديده گرفته شوند و موارد اندک تنها  به صورت شفاهي با والدين در ميان گذاشته شوند .

جمع بندي از عملکرد دانش آموز در دو نوبت ا نجام مي گيرد .

ـ توصيه هاي معلم

از آنجا که ممکن است در فرآيند پيشرفت کودک، قاط ضعفي ديده شود ، بنابر اين  معلم مي بايست به منظور رفع و بهبود برنامه ها و فعاليت هايي پيشنهاد نمايد. اين قسمت خصوصاً هنگامي که کودک داراي مشکلاي حادي مي شود ، به عبارت ديگر ، معلم شواهدي در دست دارد که خطر افت را در کودک پيش بيني مي نمايد ، لذا توصيه هاي لازم و ضروري را در اين بخش منعکس مي کند .

براساس نظر معلم ، کودک داراي ويپگي هاي برجسته اي باشد که به مراقبت  و رشد مستمر نياز داشته باشد بايست، اين موارد را نيز در اين قسمت درج نمود.

ـ نظر والدين

در اين قسمت ، والدين پس از رويت کارنامه  مي توانند نظرات خود را به صورت تحليلي منعکس نمايند ، ممکن است نظرات والدين به معلم در بهبود و اصلاح فرآيند يادگيري کودک مؤثر باشد ، لذا اين بخـش را مي بايست جدي گرفت و نبايستي به تعارف و تشکر بسنده کرد .

ـ تأييد و تصميم

در نوبت اوّل مندرجات کارنامه مورد تأييد معلم و مدير مدرسه قرار مي گيرد و در نوبت دوم اجازه ارتقاء  به دانش آموز داده مي شود که لازم است مورد تأييد مدير مدرسه نيز قرار گيرد .